سرویس: تولیدی ۱۹:۳۰ - پنج شنبه ۱۲ تیر ۱۳۹۳

حکیم الهی قمشه ای

محی الدین میرزا مهدی الهی قمشه‌ای در سال ۱۲۸۰ هجری شمسی در شهر قمشه (شهرضا) به دنیا آمد. مخفیانه از بحرین به شهرستان قمشه مهاجرت می کنند . وی سیادت خود را به دلیل اختناق حاکم مخفی می نماید.

محی الدین میرزا مهدی الهی قمشه‌ای در سال ۱۲۸۰ هجری شمسی در شهر قمشه (شهرضا) به دنیا آمد.

اجداد میرزا مهدی الهی قمشه ای از سادات بحرین و از بزرگان علم و معرفت و حافظان قرآن به شمار می رفتند. گفته می شود که در دوران حکومت نادرشاه که سادات را تحت شکنجه و فشارهای شدید قرار می دادند؛ نیاکان حکیم، مخفیانه از بحرین به شهرستان قمشه مهاجرت می کنند.

وی سیادت خود را به دلیل اختناق حاکم مخفی می کند. عموزادگان آن حکیم به سیادت صحیح معروفند، امّا ایشان احتیاط می کرد و بارها می فرمود «که من اصلیتم از سادات بحرین است؛ ولی چون در کسوت متعارف فعلی که اختصاص به شیخ دارد شناخته شدم، از تبدیل عمامه سفید به سیاه خودداری می‌کنم». (هزار و یک کلمه ج۲ ص۸۵)

خود مرحوم الهی در قطعه شعری اینگونه خود را معرفی می‌نماید:

من آن رخشنده شمعم کاتش عشق          مرا  دل  سوزد  و  پروانه را  پر
الهی  طبع  و  مهدی  نام و در عشق          لقب گردید محیی الدین  مقرر
پدر  دانشوری  بُد  بو ا لحسن    نام           چو شیخ خارقان جانش  منور
نبُردی  گر  سبق  در  شهرت  عشق          کجا زان‌ بوالحسن ‌بوده ‌است‌ کمتر
سرشتی  بود   او  را  نیک    خویی           الهی  بود   وی  را پاک گوهر
تو   گویی  در   ازل  بگرفته   تعلیم            صفا  و  زهد  و  تقوای  اباذر
نیاکان     بودم  از   سادات    بحرین            ز  حفاظ   قرآن   و  قراء  دفتر
زمانه   خواندشان  در  شهر  قمشه            به   دور  نادر  آن  مرد  دلاور
(هزار و یک کلمه- ص ۸۵)

از آن مرحوم دست خطی بر جای مانده که سلسله ی خاندان شریف خود را برای برادرزاده اش به صورت ذیل به نگارش در آورده است:
« میرزا مهدی بن حاج ملاابوالحسن بن حاج عبدالمجید بن حاج محمدرضا بن حاج عبدالملک بن حاج شیخ جعفر السید البحرینی رحمهم اللّه تعالی»
پدر حکیم الهی مرحوم ملا ابوالحسن از روحانیونی بود که در زهد و تقوا شهرت داشت.
پدر بزرگ حکیم الهی از افراد خوشنام شهرستان قمشه به شمار می رفت که در انجام امور خیر شهرتی به سزا داشت. آب انبار و پل حاج عبدالحمید و مدرسه علمیه حاج عبدالحمید از باقیات الصالحات ایشان در شهر قمشه است.

وی قبل از آنکه میرزا مهدی الهی دیده به جهان گشاید طی رؤیایی صادقه، مشاهده کرده بود که ملامحمد مهدی ابن ابی الفتوح قمشه ای (از دانشوران در گذشته این دیار) از هودجی از آسمان بر زمین فرود می آید و به اتاق ایشان وارد می شود. از آن پس ایشان بارها نزد پدر میرزا مهدی آمده و از عیال وی که در انتظار مولود تازه ای بود عیادت می نمود،بی صبرانه در انتظار میلاد آن فرزند لحظه شماری می کرد و پیوسته می گفت: «این نوزاد نامش محمد مهدی است و در زمره علمای بزرگ خواهد شد.»
استاد الهی قمشه ای در سن پنج سالگی به مکتب رفت و تا هفت سالگی مقدمات را فرا گرفت، سپس نزد پدر و اساتید و ادبای شهر به تحصیل علم و ادب پرداخت.
با وجود خردسالی، کتب مهم و مشکل ادب پارسی و عرب را فرا گرفت. در ده سالگی نظامی را نزد پدر فرا گرفته بود و در پانزده سالگی در ادبیات عرب به مقامی رسید که شرح نظام نیشابوری و مغنی اللبیب ابن هشام و مطوّل تفتازانی را تدریس می کرد.

به موجب ذکاوتی که در وجودش نهفته بود کمتر نیاز می دید که به مرور درسها بپردازد و اوقات فراغت خویش را برای کمک به معاش خانواده سپری می کرد.
امّا در فصل شکفتن و به سن چهارده سالگی، توفان حوادث و امواج بلا به سوی وی یورش آورد و پدر دانشمند و مادر پاک سرشت خود را از دست داد و در غم فقدان والدین سوگوار گردید.
از آن پس تصمیم به هجرت گرفت تا در سایه آن به تحصیل و کسب و دانش و ادب بپردازد. با آنکه در شهر قمشه اساتید بزرگی وجود داشتند و برادر بزرگش نیز ممانعت به عمل می آورد،ولی در صبحگاهی، نان و ماست را در دستمالش بست و پیاده راه اصفهان را در پیش گرفت. در اصفهان به مدرسه صدر وارد شد و در حجره طلاب قمشه ای مسکن گزید و مدت کوتاهی قریب یکسال در آن شهر زیست و از استادان آن بهره ی کافی برد.
وی پس از طی مقدمات علوم به دلیل هوش و ذکاوت و قدرت فهم، در مشهد در محضر اساتیدی بزرگ به تلمذ پرداخت. اساتید بزرگی چون مرحوم آقا بزرگ حکیم خراسانی و مرحوم عارف آقا شیخ اسدالله یزدی و مرحوم بُرسی و مرحوم آقا حسین فقیه خراسانی و مرحوم ملا محمدعلی معروف به حاجی فاضل و مرحوم محمد هادی فرزانه قمشه‌ای. (هزار و یک کلمه- ص ۸۶)

مرحوم استاد الهی قمشه‌ای مراتب کمالات علمی و عملی را در اصفهان و خراسان به پایان رساند و پس از انتقال و سکونت در تهران، در این شهر به تحقیق و شاگردپروری پرداخت و در دانشگاه الهیات دانشگاه تهران نیز به تدریس پرداخت.
حکیم الهی ضمن تدریس در منطق،حکمت و ادبیات، به عنوان یکی از برجسته ترین استادان دانشگاه تهران شناخته شده و با نوشتن کتاب «توحید هوشمندان» به اخذ درجه دکترا نائل گردید.
او در تدریس خود مفاهیم دشوار فلسفی را بیان می کرد و در تأیید اظهارات علمی اش با جملاتی شیوا،شیرین و پر جاذبه، از اشعار شاعران بزرگ شاهد می آورد.
میرزا مهدی مقید بود که مطالب خود را در چارچوب دستورهای ائمه اطهار(ع) بیان کند و بر این نکته تأکید داشت که سیر و سلوک در معارف الهی ضمن آنکه به تقوا نیاز دارد باید با استفاده از روایات معصومین (ع) صورت پذیرد. اصرار ایشان در کسب کمالات عرفانی و رسیدن به قله های معنوی بر انجام واجبات و ترک محرمات بود و با هر ریاضتی که مستلزم سماع و کردار خانقاه نشینان توأم باشد، مخالفت می کرد.
با وجود کهولت سن، آیات قرآن، روایات ائمه (ع) و عبارات کتاب اشارات بوعلی،اسفار ملاصدرا،شرح منظومه سبزواری،فصوص الحکم ابن عربی و دیگر کتب فلسفی و عرفانی را به خاطر داشت و در تدریس فلسفه و حکمت به ظرفیت افراد توجه می کرد.

حکیم الهی و شهید مدرس

حکیم محی الدین الهی قمشه ای

محی الدین میرزا مهدی الهی قمشه‌ای

روزی در محفلی چون می خواستند حکیم الهی را به شهید مدرس معرفی کنند، شهید مدرس می گوید: «لازم نیست او را به من معرفی کنید چون پدربزرگ این شخص – مرحوم حاج ملک – موجب شد که من مدرس شوم.»
بعد از اقامت وی در تهران و دوستی بسیار نزدیک و همکاری تنگاتنگ با شهید مدرس و پس از آنکه حکومت غاصب رضاخانی مدرس را دستگیر و تبعید نمود، الهی قمشه ای هم روانه زندان گردید اما با سفارش ذکاءالملک فروغی ( نخست وزیر وقت) که ارتباط علمی ای با ایشان داشت، آزاد شد.
پس از تبعید آن فقیه مبارز و مجتهد والامقام، طلاب مدرسه سپهسالار بر گرد حکیم الهی قمشه ای جمع شده، کتابی را به ایشان دادند و گفتند تا این زمان مدرس این کتاب را برای ما تدریس می کرد و اینک شما تنها کسی هستید که ما می توانیم از محضرش استفاده کنیم. وی بعد از این واقعه به یاد خواب خویش که چند سال قبل در مشهد دیده بود، افتاد و تعبیر آن را همین ماجرا دانست.

حالات معنوی حکیم الهی

حکیم الهی قمشه ای به سبب کمالاتی که از طریق تزکیه و تهذیب، عبادت و اخلاص کسب کرده بود، لیاقت هم نوایی و نغمه سرایی با قدسیان را داشت و از کرامات و حالات فوق العاده هم بی بهره نبود،وی حالات معنوی خاصی داشت. نقل شده که تابستانی در مشهد در مدرسه میرزا جعفر کنار حرم حضرت رضا علیه السلام حجره ای داشت که چند تن از اهالی قمشه از حضور حکیم باخبر می شوند و به خدمت او می رسند.
وی بلافاصله احوال پرسی می کند و سراغ آشنایان را می گیرد. اهالی در جواب پس از احوال پرسی، از خشک شدن قنات ها صحبت می کنند، ناگهان حکیم الهی ناراحت می شود و خطاب به آنها می گوید: «کمی از کف این قنات های خرابه بالا بیایید و در ملکوت اعلا سیر کنید و ببنید خدا چه ستاره های زیبایی دارد!» (روشنای یادها- ص ۲۱۶)

حکیم الهی قمشه ای در مسیر تلاشهای علمی به خواسته های متعالی و گرایشهای والا توجه داشت و بدین سبب حالاتی چون صداقت، وارستگی اخلاق و زهد در رفتارش متجلی بود و از طریق ارتباط با خدا، ذکر، عبادت و تهجد و تصفیه اعمال، این خصوصیات را در خویشتن تقویت می کرد. او در برابر اوامر الهی و تأکیدهای ائمه (ع) از امیال و خواسته های فردی صرف نظر می کرد.

همسرش طیبه الهی (تربتی) در بیان خاطراتی گفته است: « در خانه، در امور داخلی کمک می کردند، بسیار بشّاش و خوش صحبت بودند. اگر نصف روز متوالی تدریس می نمود، اظهار خستگی نمی کرد. نیمه شب از خواب برمی خاست و پس از نوافل و نماز شب در صحن خانه قدم می زد و به سیارات و ستارگان آسمان چشم می دوخت و از شگفتی های جهان هستی لذّت می برد. ناملایمات را تحمل می نمود و می گفت: بلاهای این جهان همه از جانب حق است. بارها فقیری به در خانه می آمد که چیزی به او بدهیم، اثاثیه ای همچون ظروف مسی و مانند او به او می دادند و می گفتند برو بفروش و خرج کن. امر به معروف و نهی از منکر ایشان با ملایمت و از روی دلسوزی بود. روحی شجاع داشت و کینه کسی را در قلب خویش جای نداده بود. بسیار قانع و با لباسی عادی و مسکنی ساده زندگی می کرد و چون بیمار می شد می گفت: داروی من هفت بار قرائت سوره حمد است. در زمستان ها در اتاق درسش که در منزل منعقد می گشت نه کرسی بود و نه بخاری؛ تنها یک چراغ لامپی گردسوز و فرشی فرسوده پهن بود.  برخی شب ها که هوا بسیار سرد می شد منقل زیر کرسی اتاق دیگر را که عائله اش در آن بودند به اتاق درس می آورد و خاکستر رویش را کنار می زد و بدان حال می گذراند.»

استاد هر سال برای یک ماه در تابستان به قمشه می آمد و در مسجد جامع یا مسجد خواجه خضر، سخنرانی و در این سالهای آخر هم در حسینیه سادات شهرضا تدریس داشت.

از حکیم الهی قمشه ای فرزندان بزرگواری به نامهای نظام الدین، حسین ، مرتضی و چهار دختر که همه اهل علم اند به یادگار مانده است.

استاد در منظر شاگردان

در محفل علمی این حکیم الهی، دانشوران فاضلی پرورش یافتند که حضرات آیات سید ابوالحسن رفیعی قزوینی، عبدالله جوادی آملی، حسن حسن زاده آملی، کاظم مدیر شانه چی و سید محمد باقر حجتی از آن جمله اند.
–  علامه حسن حسن زاده آملی، فتوحات علمی استاد محبوب خویش را این‌گونه شرح می‌دهد: « بر اثر استعداد فطری، از سرمایه علمی خود کسبِ بسزا و تجارب شایانی کرد که تفسیر و ترجمه قرآن کریم و ترجمه و تفسیر صحیفه سجادیه ،ترجمه مفاتیح الجنان ، ترجمه و تفسیر چند خطبه و کلمات قصار امیرالمومنین به نظم و نثر و  تفسیر ابوالفتوح رازی و تعلیقات بر آن و ترجمه و شرح فصوص فارابی و حکمت الهی عام و خاص و  نغمه الهی و نغمه حسینی و نغمه عشاق که هر یک از مولفات، مکرر به طبع رسیده است و همینطور شاگردانی که تربیت کرده است از برکات آن تجارت است.
شب‌های جمعه جلسه تفسیر داشت؛ جمعی از خصیصین از آن محضر مبارک خصوصی بهره می‌گرفتند و این بنده نیز افتخار شرکت داشتم. در احیای معارف حقه کوشا بود. گاه به تفسیر، گاه به تحریر و گاه به تدریس. سبحان الله که از اول تا آخر کلیات دیوانش و در همه تألیفاتش یک کلمه لغو نمی‌یابی. دیوانش از فاتحه تا خاتمه شور و نوا و سوز و گداز است؛ خدا گواه است که محضرش نیز همچنین بود. بیش از ده سال با او حشر داشتم؛ یک کلمه ناروا و یک حرف ناسزا و یک جمله بیهوده از او نشنیدم! چه گریه‌ها و زاری‌ها از او دیدم و چه اندرزها از او به یادگار دارم و چه خاطرات و چه حالاتی…!

در قانونِ شیخ الرئیس دست داشت و در تهران آن را تدریس می‌کرد. می‌فرمود بعد از ما، تألیفات و اشعار ما قدر و قیمت پیدا می‌کند.».‌ (هزار و یک کلمه ج۲ ص۸۶)

–  آیت‌الله جوادی آملی که یکی دیگر از شاگردان مرحوم الهی بوده است، درس ایشان را این‌گونه وصف می‌نماید: «مرحوم آقای الهی قمشه‌ای، ذوق لطیفی داشت و الهیات را از نمط چهارم تا پایان نمط دهم شرح اشارات تدریس می‌کرد. درس مرحوم آقای الهی قمشه‌ای با روح‌تر و پرورنده‌ تر بود. مرحوم آقای الهی در نمط نهم و دهم سعی کردند از آنچه لازمه پرورش روح است، دریغ نکنند. در آن زمان از مدرسه مروی تا خیابان خراسان و منزل آقای الهی به ناچار پیاده راه می‌پیمودیم و از چهار راه سیروس که آن وقت‌ها سه راه بود، از مسیر محله عودلاجان پیاده می‌رفتیم. علت تدریس در منزل، این بود که آن مرحوم روزها در دانشگاه تدریس داشتند.

حضرت آیت‌الله جوادی در ادامه می‌نویسند: «البته طبق روال ایشان هنگام اذان مغرب با ایشان نماز مغرب را با جماعت برگزار می‌کردیم و پس از نماز مغرب و پیش از نماز عشا درس اشارات به عنوان تعقیبات نماز فرا می‌گرفتیم؛ چون مباحث آن، گاهی مباحث اعتقادی و الهی و مربوط به شناخت نفس و مانند این‌ها و گاهی نیز مربوط به مفهوم و معنای زهد، عبادت و معرفت و مانند اینها بود که همه این مباحث و مسائل از جهتی جزء مسائل دینی است و شایسته است به عنوان تعقیبات نماز تعلیم گرفته شود. پس از پایان پذیرفتن درس اشارات و تنبیهات، به ویژه بخش عرفان آن، نوبت به درس اسفار رسید. تفسیر قرآن نیز درس دیگری بود که از محضر مرحوم الهی قمشه‌ای فرا گرفتیم؛ شب‌های جمعه را به درس تفسیر اختصاص دادند که عده‌ای از اهل معرفت در محضر ایشان گرد می‌آمدند و ما نیز توفیق حضور در این جلسه را داشتیم». (مهر استاد- ص۶۹)

حکیم محی الدین الهی قمشه ای

حکیم الهی قمشه ای

طبع روان و شعرِ تر (خصوصیات شعری استاد)

آیت اله حسن زاده می فرمایند: «یکی از شاخصه‌های روشن و پر رنگ در حیات مرحوم محی الدین مهدی الهی قمشه‌ای طبع روان و اشعاری است که از عمق وجود عارف و دردمند این دانشمند سرچشمه می‌گرفته است. طبعش بسیار لطیف بود. نازکی اشعارش، خود برهان ناطق و شاهدی صادق است.
این بنده کسی از معاصرین را نمی‌شناسم که آن همه مضامین رفیع حکمت و معانی منیع عرفان را به این سبک روان به رشته نظم کشیده باشد.».(هزار و یک کلمه ج۲ ص۸۹)
خود مرحوم الهی درباره طبع شعر و هنر شاعری خود می‌گوید:

ای  شیخ مزن   طعنه  به  اشعار  الهی              ذوقی طلب از جذبه اشعار الهی
هرنکته‌که ‌در نظم‌الهی است حدیثی است           از دفتر معشوق و ز انوار الهی         (هزار و یک کلمه ج۲ ص۸۹)

نمونه ای از سروده ی مناجات گونه استاد:
همی گفتم الهی یا الهی                به عالم بی پناهان را پناهی
تویی یارب ز حال زارم آگاه               برآور یوسف جان من از چاه
تو دانی خوار و زار و خسته جانم       تو دانی انتظار کودکانم
به جان نیکوان بر جانم ای دوست      ترحم کن ز غم برهانم ای دوست
به رحمت از گناهانم چشم در پوش    به مسکینان متاع عدل مفروش
چو خواهی از من و خون خوردن من   به رنج و درد هجران مردن من

هنگامه ی وفات

«مرحوم الهی در روز آخر عمرش تدریس فرمود و در آن روز سر حال بود و هیچ آثار بیماری نداشت و چون شب فرا رسید، داعی حق را لبیک گفت. یعنی در شب سه شنبه دوازدهم ربیع الآخر ۱۳۹۳ هجری قمری مطابق با ۲۵ اردیبهشت ۱۳۵۲ هجری شمسی مخاطب به خطاب «یا ایتها النفس المطمئنه ارجعی الی ربک راضیه مرضیه» شد و در فردای آن شب از تهران به قم جنازه‌اش حمل و در وادی السلام به خاک سپرده شد… (همان ص۹۴)

استاد شیخ قربانعلی زمانی خاطره ای از همان شب وفات حکیم الهی نقل می کنند بدین ترتیب که : «استاد ما آیت اله حسن زاده آملی در آن شبِ خاکسپاری استادشان، از شدت علاقه، حالت خاصی داشتند به گونه ای که در آن شب چند مرتبه از خانه تا محل دفن حکیم الهی می روند و با استاد خود نجوا می کنند.»

سلطان ملک عشقم و جانانم آرزوست                 نالان درد هجرم و درمانم آرزوست
تا  دل  کند  نظاره  آن  حسن  دل فریب                از دیده محو جلوه خوبانم آرزوست
من   مرغ  باغ  عالم   قدسم     الهیا                 زان آشیان بگلشن ‌رضوانم آرزوست

20101212_1210163470-148x240

آثار حکیم الهی قمشه ای 

آثار منثور :

۱- رسالیه در فلسفه کلی
۲- توحید هوشمندان
۳- شرح رساله فصوص الحکم فارابی
۴- رساله ای در سیر و سلوک
۵- حاشیه ای بر مبدا و معاد ملاصدرا
۶- رساله ای در مراتب ادراک
۷-رساله ای در مراتب عشق
۸-تصحیح و تحشیه تفسیر ابوالفتوح رازی

آثار منظوم :

۱- نغمه عشاق
۲- کلیات دیوان حکیم الهی قمشه ای
۳-نغمه الهی

آثار ترجمه:

۱- ترجمه قرآن مجید
۲- ترجمه صحیفه سجادیه
۳- ترجمه مفاتیح الجنان

آثار دیگر آن حکیم به شرح ذیل می باشد:
مشاهدات العارفین فی احوال السالکین الی اللّه، که نسخه خطی آن نزد اخوی ایشان بوده و مرحوم الهی این کتاب را با خط خود نوشته و امضا کرده است.
مناسک حج عاشقان، اثری است منظوم که در سال ۱۳۸۱ه.ق در تهران چاپ شد.
نغمه حسینی در احوالات حضرت سیدالشهداء (ع) و واقعه کربلا که در این اثر تاریخ زندگانی حضرت امام حسین (ع) و قیام آن حضرت به نظم در آمده و سعی بر این بوده است که بر طبق کتب مستند تنظیم شود.
دروس عرفانی از مکتب علوی، چاپ تهران به سال ۱۳۳۷ه.ش
تصحیح دو بیتی های باباطاهر عریان

منابع:
۱٫کتاب هزار و یک کلمه- حسن حسن زاده آملی
۲٫کتاب مهر استاد- عبدالله جوادی آملی
۳٫ کتاب روشنای یادها – نعمت اله جعفری قمشه ای
۴٫ کتاب تاریخ حکما و عرفای متاخر- منوچهر صدوقی سها
۴٫گفتگو با علامه حسن حسن زاده آملی
۵٫ سایت مردی از دیار پارس
۶٫ سایت دانشگاه مجازی المصطفی

همچنین بخوانید:

پاسخ دهید

توجه: از انتشار نظرات توهین آمیز معذوریم.

سوال امنیتی: Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.